Archive for the ‘Architektura starożytna i średniowieczna’ Category

pobrane (29)Jest to bardzo mało znany rodzaj architektury. Nic w tym jednak dziwnego, bowiem dotyczyła ona pewnego ściśle określonego okresu czasu oraz jednocześnie występowała wyłącznie na dosyć ograniczonym terenie. Chodzi bowiem o osiągnięcia architektoniczne bezpośrednich potomków starożytnych Egipcjan, którzy jednak przeszli na religię chrześcijańską.

Należy jednak na wstępie podkreślić, że stało się to przede wszystkim za pośrednictwem wpływów rzymskich i przez to sztuka ta utrzymywana jest właśnie w podobnym, czyli rzymskim i hellenistycznym, duchu. Trudno jednocześnie jednoznacznie określić granice wiekowe sztuki i architektury tego stylu. Niektórzy badacze twierdza, że powstawała ona nawet do XIII wieku naszej ery, jednak znacznie bardziej rozsądne wydaje się zamknięcie tego okresu na wieku VI.

Niestety, w czasach obecnych nie możemy za bardzo podziwiać sztuki tego okresu, ponieważ późniejsze zmiany wprowadzane przez reprezentantów innych wyznań właściwie całkowicie odmieniły charakter tych budowli i pozostawiły bardzo mało okazów ówczesnej, bardzo zresztą ciekawej, sztuki. Jedne z nielicznych zachowanych tamtejszych obrazów podziwiać dzisiaj można przede wszystkim w zachodnich muzeach (w tym również w paryskim Luwrze) – niestety nadal może się wydawać, że są tam one najbezpieczniejsze.

pobrane (30)W architekturze bizantyjskiej łączą się style dotychczas już opisywane, a są to przede wszystkim dokonania starożytnych Rzymian, a także architektura wczesnochrześcijańska, czy też hellenistyczna, orientalna, a nawet perska. Z połączenia tych wielu elementów powstała sztuka architektoniczna wbrew możliwym obawom bardzo wyrafinowana i zrównoważona.

Pierwotnie objęła ona swoim zasięgiem tereny dzisiejszej Grecji oraz Macedonii, a także państw Bałkańskich. Jest to jednak przede wszystkim, jak zresztą sama nazwa wskazuje, architektura związana z Bizancjum, które miało być z założenia Nowym Rzymem. Jedną z najważniejszych budowli tego stylu jest Hagia Sofia w Stambule (dawnym Konstantynopolu). Była to najważniejsza i najwyższa rangą świątynia bizantyjska. Później zaś została zamieniona przez Turków na meczet. Obecnie pełni funkcję muzeum.

Jednak zachowała ona swój niepowtarzalny styl wczesnochrześcijański z ogromną ilością pozłacanych przestrzeni i z charakterystycznym brakiem perspektywy w przedstawianiu postaci (co do dzisiaj jest bardzo widoczne we współczesnych nawet wschodnich ikonach i całej zresztą sztuce prawosławnej). Inną ciekawą cechą jest wynalazek pandetywu umożliwijący umiejscawianie ogromnych kopuł na czterech głównych filarach konstrukcji – pozostawiając tym samym wiele możliwości aranżacyjnych dla zewnętrznych ścian, a w tym możliwość lepszego doświetlenia wnętrza.

pobrane (31)Za architekturę wczesnochrześcijańską uznaje się pierwsze dedykowane religii chrześcijańskiej budowle, które powstawały już od czwartego wieku naszej ery. Głównym ośrodkiem tej sztuki było Cesarstwo Rzymskie, lecz byłoby niesprawiedliwe uznać wyłącznie ten region za odpowiedni dla całej sztuki i architektury wczesnochrześcijańskiej.

Zabytki tej niezwykle starej i zapomnianej architektury znajdują się również między innymi w Syrii, czy też Mezopotamii. Można śmiało powiedzieć, że owa architektura była bardzo klasycystyczna, czyli nawiązywała w prosty i bezpośredni sposób do wcześniejszych dokonań starożytnego Rzymu. Jednak z drugiej strony architektura ta znacznie różniła się od rzymskiej – przede wszystkim ornamentyką oraz funkcjonalnością.

Zaczęto na przykład tak organizować i projektować, a następnie budować pierwsze miejsca spotkać Chrześcijan, aby mogli oni w pełni wykonywać całość czynności związanych z obchodzeniem swojego obrządka. Jest to chociażby zapewnienie możliwości obejścia ołtarza dookoła, czy też podniesienie w miejscu ołtarza. Jednym z przykładów ówczesnej architektury religijnej jest chociażby rzymska bazylika Santa Maria Maggiore lub też pierwsza bazylika świętego Piotra na Watykanie (którą w renesansie zastąpiła obecna – najbardziej imponująca).

pobrane (32)Swoje trzy grosze do tradycji architektury średniowiecznej wtrąciły bardzo wówczas popularne zakony rycerskie, które z podziwu godnym rozmachem budowały swoje siedziby. Już założenia były one bardzo ciekawe, bowiem musiały łączyć charakter obronny z sakralnym. W związku z tym powstawały naprawdę interesujące budowle i kompleksy budowlane.

Pierwszym zakonem, który rozpoczął tego rodzaju tradycję byli Templariusze. Jednak również Zakon Krzyżacki posiada w tym zakresie spore dokonania. Jednym z najbardziej imponujących dokonań tego typu jest Krak de Chevaliers, który został wzniesiony przez zakon joannitów w Syrii (zainteresowanych zachęcam do wyszukania zdjęć tego obiektu w wyszukiwarce Google lub też na Wikipedii).

W Polsce oczywiście najważniejszy i najstarszy obiekt należący pierwotnie do zakonu rycerskiego jest zamek krzyżacki w Malborku, który w całej niemal okazałości może podziwiać niemal każdy, kto wybierze się pociągiem do Trójmiasta (tory kolejowe zostały bowiem położone w ścisłym sąsiedztwie, a nawet częściowo na terenie zabytkowego kompleksu zamkowego. Niestety wraz ze stopniowym rozwiązywaniem zakonów rycerskich przez ówczesnych papieży, zaprzestano także budowania podobnych twierdzy. Całe szczęście, jednak mimo wszystko sporo się ich zachowało.

pobrane (33)Architektura gorycka dominowała w późniejszym średniowieczu. Był to już styl znacznie różniący się od wcześniejszych dokonań stylu romańskiego. Przede wszystkim rozwój technologii budowniczych, a także inżynierii i matematyki pozwolił na wprowadzenie znacznych modyfikacji, a przede wszystkim wpuszczenie do wnętrza kościołów dużej ilości światła. Już wówczas instalowano w nich piękne i kolorowe witraże, co też stosuje się przecież do dnia dzisiejszego.

Przede wszystkim wymyślono nowy rodzaj konstrukcji, na której opartu cały ciężar budowli, a w tym i kłopotliwego stropu. Nazwano to systemem przyporowym, który pozwalał na rozkładanie ciężaru w sposób równomierny i przekazywanie go silnym kolumnom, czy tez podporom pomocniczym. Zmieniły się również materiały. Zaczęto bowiem powszechnie stosować utwardzają zaprawę wapienną, która trzymała w ryzach używane wówczas cegły. Kamień pozostał wówczas już co najwyżej w fundamentach takiej budowli, jako rzeczywiście stabilne tworzywo, lecz zbyt ciężkie, aby tworzyć „lekkie” gotyckie konstrukcje.

Należy zaznaczyć, że styl gotycki (podobnie zresztą jak romański) dobrze zakorzenił się również w naszym kraju. Najbardziej znanym zabytkiem stworzonym w stylu architektury gotyckiej jest wielki i bardzo dobrze zachowany Zamek w Malborku.

pobrane (34)Styl romański był bardzo ważnym i jednocześnie niezwykle znanym, bo również popularnym stylem budownictwa średniowiecznego. Rozwijał się on przede wszystkim od X do XIII wieku naszej ery. Przyjął się on szczególnie w trakcie wznoszenia licznych nowych kościołów w okolicach znaczącego i symbolicznego roku 1000 po narodzinach Chrystusa. Ilość powstałych wówczas budowli była kościelnych była naprawdę imponująca. Główną siedzibą tego stylu była Francja oraz Włochy, czyli kolebka ówczesnej cywilizacji Europejskiej. Silny wpływ na ten styl miała wcześniejsza architektura przedromańska i jej pozostałości, które nadal spotykało się w wielu miejscach. Jednak to wówczas dopiero zaczęły dominować budowle sakralne oparte na planie krzyża. Było one kończone przez prezbiterium z kulistą absydą. W sumie też nie wiadomo czemu zazwyczaj je „orientowano”, czyli zwracano częścią prezbiterialną ku wschodowi (wyrażenie „orient” oznacza właśnie wschód). Budowle te już wówczas były bardzo duże i imponujące. Nie posiadały jednak jeszcze pięknych witraży – ogólnie raczej brakowało w nich światła przez grube i masywne mury, na których były oparte ówczesne konstrukcje. Budowano najczęściej z kamienia i to bardzo różnego – w zależności od akurat dostępnego w okolicy materiału (ewentualny transport surowca bywał wówczas jeszcze trudny).

pobrane (35)Mianem architektury romańskiej określa się pewną ilość dzieł architektonicznych, które nie moża już nazwać architekturą starożytną, lecz na pewno trudno byłoby je przypisać do ścisłej architektury romańskiej. Najważniejsze dokonania tego budownictwa tego stylu mieści się w Italii oraz Galii. Gdzie budowano wówczas? Przy planowaniu wszelkiej budowy myślano przede wszystkim o możliwościach jej przyszłej obrony przed ewentualnymi najeźdźcami (a trzeba przyznać, że w ówczesnych czasach grasowało ich niemało po Europie). Dlatego też budowle powstawały częstokroć na wzgórzach, najlepiej skalnych, a także wyspach, czy też nad rzekami. Umacniały je palisady. Ich charakter był z reguły funkcjonalny, lecz nie zapominano o elementach sakralnych, zawsze planując w ramach budowanej twierdzy również zabudowanie kościelne (niekiedy tez cała twierdza miała charakter kościelny, najczęściej były wówczas o zakony mnichów). Jednym z głównych miast ówczesnej epoki była Rawenna. Zostało tam wzniesione między innymi słynne Mauzoleum Teodoryka. Innym miastem słynącym wówczas z najwyższych osiągnięć kultury, sztuki i architektury było również włoskie Cividale de Friuli. Obecnie jednak nie posiada ono właściwie nic imponującego z ówczesnego dziedzictwa kulturowego, a szkoda, bowiem budowle te były bardzo interesujące.

pobrane (36)W większości przypadków architektura powstająca w Średniowieczu opierała się w zasadniczej części na doświadczeniach i osiągnięciach architektury i sztuki rzymskiej. Jednak po rozpadzie Cesarstwa Rzymskiego również sztuka poczęła się rozchodzić w różnych kierunkach, a przede wszystkich zaczął zarysowywać się podział na Wschód oraz Zachód. Ogólnie stwierdzić można, że Bizancjum, czyli część wschodnia, w większej mierze kontynuowała spuściznę rzymską.

Z kolei Zachód odwracał się częstokroć w kierunku wpływów pogańskich, których na tych terenach nie brakowało. Jednak rozszerzanie się chrześcijaństwa na coraz to nowe terytoria Europy oznaczało także przyjmowanie spadku kulturowego starożytnego Rzymu. Objawiało się to przede wszystkim w coraz częstszym budowaniu Kościołów, a jak wiadomo zawsze „dom boży” musi być wykonany z należytą starannością.

Jego projekt musi być imponujący, zaś wykonanie jeszcze lepsze. Zatem siłą rzeczy najważniejsze budowle średniowiecza to w większości różnego stylu bazyliki i kościoły. Powstało jednak również wówczas wiele zamków i warowni, niektóre istnieją do dzisiaj i nadal imponują swoją wielkością oraz szczegółowością w wykonaniu detali, a także ogólnym zamierzeniem zbudowania czegoś godnego Boga. Trzeba przyznać, że w większości przypadków plany te całkowicie się udały.

pobrane (37)Architektura rzymska była niezwykle zróżnicowana. Terytorium, na jakim ta kultura panowała, było bowiem ogromne. Były to nie tylko dzisiejsze Włochy, lecz także Bałkany, Germania, Grecja, Palestyna, Azja Mniejsza, a nawet północna Afryka. Każdy zaś z tych regionów posiadał sobie tylko charakterystyczny styl, jak i możliwości technologiczne oraz sposoby wykorzystywania materiałów, a co za tym idzie możliwości konstrukcyjne, jakie leżały w ich zasięgu.

Trudno zatem w jednym, bądź nawet kilkudziesięciu zdaniach opisać, wskazać, czy scharakteryzować specyfikę starożytnej architektury greckiej. W każdym razie była ona niesamowicie barwna i robiąca niezapomniane wrażenie. Można jednak skupić się na specyficznych budowlach znajdujących się w samym centrum Rzymu. Było to chociażby Circus Maximum, czyli największy na świecie cyrk, na których urządzano przede wszystkim wyścigi rydwanów, ale nie tylko. Innym znanym obiektem, który dla odmiany zachował się do dzisiaj i to w relatywnie dobrym stanie było Koloseum, czyli wielki gmach widowiskowy, w którym królowały walki gladiatorów, ale nie tylko, bowiem organizowano tam nawet bitwy morskie.

Ponadto należy wymienić bardzo dobry system dostarczania bieżącej wody na potrzeby miasta i jego mieszkańców. Nie da się ukryć, że starożytni Rzymianie dbali o higienę, jak mało kto.

pobrane (38)Starożytną architekturę klasyczną można podzielić na dwie główne grupy: przede wszystkim jest to właśnie kultura, sztuka i architektura Grecji, a następnie dominacja w tych dziedzinach Rzymu.

Kultura grecka zaczęła powstawać po upadku kultury mykeńskiej, spowodowanym w głównej mierze najazdem Dorów. Ogólnie zatem okres dominacji kultury, sztuki i architektury starożytnej Grecji można szacować na niespełna 1200 lat – od XII wieku przed naszą erą do I wieku przed naszą erą, kiedy o Grecja została podbita ostatecznie przez legiony rzymskie. Był to bardzo długi okres i siłą rzeczy musiał być niezwykle zróżnicowany. Można wymienić właściwie aż trzy okresy. Pierwszy z nich, czyli okres archaiczny, był najstarszy i w większości przypadków nie pozostało po nim nic znaczącego.

Zakończyło go zniszczenie Aten w roku 460 przed nasza erą. Wówczas datuje się nastąpienie okresu klasycznego, kończące się wraz ze śmiercią Aleksandra Macedońskiego w roku 323 przed naszą erą. Wreszcie najważniejszy okres hellenistyczny, kiedy to Grecja znalazła się pod silnymi wpływami innych cywilizacji, w związku z czym również jej sztuka i architektura zaowocowała licznymi innowacjami, które nie mogły uciec uwadze historykom sztuki. Na ten okres datuje się chociażby słynny posąg Nike z Samotraki znajdujący się obecnie w Luwrze.